Rapport Arbeid in Zorg en Welzijn. "Het konijn en het jongetje"

Is de Zorg een konijn dat in de koplampen van een auto kijkt? Het konijn ziet het voertuig al van verre aankomen, maar blijft besluiteloos zitten en doet niets. De lange termijnverwachting is dat de personeelsvraag in de Zorg tot 2025 stijgt naar 470.000 extra personeel bij een achterblijvend en zelfs licht dalend arbeidsaanbod. En dan is er ook nog een enorme uitstroom van vergrijzend personeel. Op de korte termijn hebben werkgevers nauwelijks problemen om personeel te vinden. Alleen regionaal (vooral Amsterdam en Utrecht) zijn er problemen. De recessie en nieuwe financieringssystemen voeden een terughoudende opstelling van zorgwerkgevers bij aanname van personeel. De voorspelling voor de komende jaren is zelfs een ruim aanbod aan geschoold personeel. De korte termijn draagt op geen enkele manier bij aan een gevoel van urgentie op de lange termijn. Zo bezien is de zorg inderdaad een konijn. Dat beeld rijst op bij het lezen van het rapport xe2x80x98Arbeid in Zorg en Welzijn 2009xe2x80x99 dat december 2009 het licht zag. Prismant verrichtte deze studie in opdracht van het ministerie van VWS, de arbeidsmarktfondsen in Zorg en Welzijn, Calibris en het CWI.

Soms komt bij mij het verhaal op van het jongetje dat voortdurend brand roept. De eerste keren rukt de brandweer nog uit maar daarna niet meer. Ook niet toen de brand echt uitbrak. Al jaren is de boodschap: we weten niet precies wanneer maar onbeheersbare personeelstekorten komen eraan.

Het rapport bevat ook goed nieuws: een intensief human resource management (HR- management) heeft een positieve invloed op werknemers, de werkorganisatie en de effectiviteit van de organisatie. Het slechte nieuws is dat een dergelijk HR- management behoort tot de witte raven. Men houdt zich vooral bezig met personeelswerving, beheersing werkdruk en toepassing van arbeidsvoorwaarden. Van de HR-functie zullen de komende tijd de verlichting van de personele problemen niet komen. Een conclusie die ik trek maar het rapport voor terugdeinst.

Zijn er dan geen impulsen voor verandering? Arbeid in Zorg en Welzijn 2009 bevat daar interessant materiaal over. Er zijn bezuinigingen die de sector boven het hoofd hangen. Na de kredietcrisis zal de overheid fors bezuinigen. De Zorg, een van de grootste uitgavenposten, zal daarbij niet ongemoeid blijven. Hoe denken bestuurders van zorginstellingen daarover? Bestuursleden in de care kijken onder andere naar een verschuiving van personeel op niveau 3 en 4 naar niveau 2 en soms zelfs op niveau 1. In de cure kijken bestuurders naar arbeidsbesparende technologie en naar andere vormen om de arbeidsproductiviteit te vergroten. Kortom, er zijn aanknopingspunten om de personele druk te verkleinen door nieuwe technieken, sneller en slimmer te werken.

Ervaringen in andere bedrijfstakken leren dat invoering van nieuwe manieren van werken beter slaagt als daar een draagvlak voor is bij werknemers. Hun houding is van groot belang. Daar constateren de onderzoekers een probleem: de cultuur van zorgwerkers kenmerken zich door een familiecultuur en adhocratie, waar een marktcultuur volgens het rapport nodig zou zijn. Er dreigen zelfs generatiekloven als nieuw personeel van jongere generaties wordt aangetrokken. De nieuwe generatie is vrij vertaald uit op poen en pret.

Wie het xe2x80x98Arbeid in Zorg en Welzijnxe2x80x99 tot zich door laat dringen, bekruipt een doemscenario: bezuinigingen, kortetermijnbeleid, generatiekloven en op lange termijn een onvoorstelbaar tekort aan personeel in 2025.

De vraag is of het scenario ook echt uitkomt: het huidige bestel kan onhoudbaar worden. Vergelijk het met de verzorgingsstaat rond 1980: wilde de economie blijven functioneren, moesten overheid en sociale partners goedschiks of kwaadschiks veranderingen doorvoeren. Het hervormingsscenario is ook voor de zorg denkbaar. Daarnaast zijn mensen en organisaties creatief. Bij oplopende arbeidsmarktspanningen kunnen onverwachte oplossingen bovenkomen.

De kunst is om de wereld van onderzoekers en adviseurs zodanig met de dagelijkse praktijk te verbinden dat de zorg, nu nog een konijntje, straks niet het haasje wordt.

Louis Rutten, senior onderzoeker

(Bron: Calibris.nl)